Ongemakkelijke films

Special: Ongemakkelijke films

Of je nu een drama, komedie of thriller kijkt, iedereen zal het er over eens zijn dat goede acteurs, mooie beelden en een originele manier van vertellen meestal een goede film opleveren. De laatste tijd is me opgevallen dat de mening over ogenschijnlijk goede films toch erg kan verschillen. Na enig peinzen en overwegen denk ik de oorzaak gevonden te hebben in de emoties die films oproepen. Een drama is natuurlijk zielig en/of feelgood, een komedie is luchtig en vrolijk, en een horrorfilm maakt je bang (of laat je in ieder geval schrikken). Dat zijn de genre-eigen emoties, maar één bepaalde emotie kun je eigenlijk overal in gebruiken: de mate waarin de film je ongemakkelijk laat voelen.

Ongemakkelijkheid kan op verschillende manieren tot stand komen. De meest bekende variant vind je in de komedies. Idioten, naïeven en sociaal onaangepaste figuren kunnen situaties ongemakkelijk maken, maar omdat het niet jou overkomt maar degene in de film, kun je er om lachen: plaatsvervangende schaamte. Denk maar aan films als Dumb and Dumber, waarin een stel volwassen kerels zo simpel is dat ze constant in sociaal onwenselijke situaties belanden. Bij komedies wordt dit mechanisme zelfs zo vaak gebruikt dat je soms al aanvoelt dat het gênant gaat worden, bijvoorbeeld als iemand heel lang aan een kaartenhuis heeft gewerkt (dan moet dat zo meteen wel fout gaan toch?). Maar sommige films slaan hier in door, zoals Freddy Got Fingered. In deze film is de hoofdpersoon zo sociaal onaangepast en doet hij zo’n rare fucked up dingen dat het echt ongemakkelijk wordt.

Freddy Got Fingered

De komedie is niet het enige genre waarin ongemakkelijkheid een grote rol speelt in het plezier dat je uit de film haalt. In drama’s is diezelfde sociaal onaangepaste randfiguur vaak de oorzaak van ongemakkelijkheid, of hele gênante situaties veroorzaken de emotie (denk aan een situatie waarin een personage erachter komt dat ze al die tijd met haar neef heeft gedatet…). In horror ontstaan ongemakkelijkheid vooral door walging, vanwege de grote hoeveelheid gore of juist door veel te sterke insinuaties, waarbij de kunst van het weglaten wordt beoefend. Het mag voor zich spreken dat het voor de filmmaker belangrijk is om precies de juiste balans te vinden. Té ongemakkelijk vindt niemand leuk, maar niet ongemakkelijk genoeg activeert geen emotie.

Maar waar ligt die balans dan? Als ik uit eigen ervaring spreek is dat erg persoonlijk. Ik heb weinig met ongemakkelijke komedies omdat het vaak te voorspelbaar is, en je wordt er zo veel aan blootgesteld dat ik het niet eens meer als écht ongemakkelijk ervaar. Maar ik kan echt genieten van een dramathriller waarvan je zo onrustig en ongemakkelijk wordt dat je er dagen later nog steeds aan moet denken, zoals bij Prisoners, The Invitation en Oldeuboi. Dat klinkt voor sommigen misschien niet erg aantrekkelijk, maar voor mij is dat een teken dat het een goede film is. Ook al is de emotie die je erbij krijgt niet positief, het is knap dat een film zo’n indruk op je voorstellingsvermogen en emotie kan maken. Ik besef me echter ook dat niet iedereen het met me eens is (bijvoorbeeld de andere eigenaar van Film of the Day). Dus kom je uit bij de vraag: kan een ongemakkelijk gevoel er voor zorgen dat de film als goed wordt ervaren? Waar moet een film überhaupt aan voldoen om goed te zijn?

Naked Lunch

Misschien heeft het ook met de tijdsgeest te maken. Als je een gemiddelde jaren 80/90 scifi-thriller kijkt, zal je het over het algemeen behoorlijk ongemakkelijk krijgen. Films als Naked Lunch (1991), Brazil (1985) en The Lawnmower Man (1992) hebben zo’n andere filmconventies, vooral op visueel gebied, dat het tegenwoordig voor de meesten teveel van de werkelijkheid af staat. Toch kan ik mij erg vermaken met deze films omdat ze iets met je weten te doen dat hedendaagse films vaak niet voor elkaar krijgen (mits ik niet in m’n eentje een marathon houd, dan raakt ook mijn brein oververhit). Op enkele regisseurs na, zoals David Cronenberg, Denis Villeneuve of Quentin Tarantino, zijn de meeste filmproducties tegenwoordig erg braaf. Dan heb je ook nog figuren als Lars von Trier, die gewoon zo’n rare films kan maken (niet alles van hem is absurd!) dat ook ik niet weet wat ik er van moet vinden. Ik doel hier op de mockumentary Idioterne, wat denk ik wel het toppunt van ongemakkelijkheid is.

Deze gedachten waren genoeg reden om een nieuwe dimensie in de categorie Sfeer toe te voegen aan Film of the Day: ongemakkelijk. Speciaal voor iedereen die blij wordt van een goede, ongemakkelijke film.